سرطان ریه سومین سرطان شایع در جهان است. طبق آخرین آمار سازمان بهداشت جهانی (WHO) و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان  (IARC)، سالانه حدود 2.2 میلیون مورد جدید سرطان ریه تشخیص داده می‌شود.سرطان ریه یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است و سالانه باعث حدود 1.8 میلیون مرگ می‌شود.
سرطان ریه در مردان شایع‌تر است و دومین علت اصلی سرطان پس از سرطان پروستات می باشد. در زنان نیز دومین یا سومین سرطان شایع پس از سرطان پستان و سرطان کولورکتال است.

سرطان ریه بیشترین نرخ مرگ‌ومیر را بین تمام انواع سرطان‌ها دارد. نرخ بقا در 5 سال پس از تشخیص: حدود 10-20%، بسته به مرحله بیماری و نوع سرطان متفاوت می باشد.

سرطان ریه به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:

1. سرطان ریه سلول‌های غیر کوچک  (NSCLC - Non-Small Cell Lung Cancer)
2.  سرطان ریه سلول کوچک  (SCLC - Small Cell Lung Cancer)

سرطان ریه سلول غیر کوچک (NSCLC):

حدود 80 تا 85 درصد سرطان های ریه NSCLC هستند. زیرگروه های اصلی NSCLC آدنوکارسینوم، کارسینوم سلول سنگفرشی و کارسینوم سلول بزرگ هستند. این زیرگروه ها که از انواع مختلف سلول های ریه منشاء می گیرند، با هم به عنوان NSCLC گروه بندی می شوند زیرا درمان و پیش آگهی آنها (چشم انداز) اغلب مشابه است.

1. آدنوکارسینوم: آدنوکارسینوم ها در سلول هایی شروع می شوند که به طور معمول موادی مانند مخاط ترشح می کنند. این نوع سرطان ریه عمدتا در افرادی که سیگار می کشند یا سیگار می کشیدند رخ می دهد، اما همچنین شایع ترین نوع سرطان ریه است که در افرادی که سیگار نمی کشند دیده می شود. در زنان شایع تر از مردان است و احتمال بروز آن در افراد جوان تر از سایر انواع سرطان ریه بیشتر است. آدنوکارسینوما معمولا در قسمت های بیرونی ریه یافت می شود و احتمال بیشتری وجود دارد که قبل از گسترش پیدا شود.
2. کارسینوم سلول سنگفرشی: کارسینوم سلول سنگفرشی در سلول های سنگفرشی شروع می شود که سلول های مسطحی هستند که داخل راه های هوایی در ریه ها را می پوشانند. آنها اغلب با سابقه سیگار کشیدن مرتبط هستند و معمولاً در قسمت مرکزی ریه ها، نزدیک یک راه هوایی اصلی (برونشوس) یافت می شوند.
3. کارسینوم سلول بزرگ (متمایز نشده): کارسینوم سلول بزرگ می تواند در هر قسمت از ریه ظاهر شود. تمایل به رشد و گسترش سریع دارد که می تواند درمان آن را سخت تر کند. یک زیرگروه از کارسینوم سلول بزرگ که به عنوان کارسینوم نورواندوکرین سلول بزرگ (LCNEC) شناخته می شود، سرطانی با رشد سریع است که بسیار شبیه به سرطان ریه سلول کوچک است

جراحی بیشتر برای برداشت توده سرطان ریه سلول غیرکوچک به کار می‌رود. تجویز شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی (رادیوتراپی یا همان درمان با استفاده از اشعه ایکس) پیش از جراحی هم ممکن است در نظر گرفته شود. هدف از این درمان، کوچک شدن توده سرطانی و سهولت جراحی است.

نسخه های اضافی ژن MET و اشتباهات در پروتئین MET دو نشانگر زیستی هستند که پزشکان در سرطان ریه سلول غیر کوچک به دنبال آن می باشند. ژن RET نیز یکی دیگر از ژن های دخیل در سرطان ریه سلول غیر کوچک، می باشد که در ادامه درباره نقش این دو ژن بیشتر بحث خواهد شد.

سرطان ریه سلول کوچک (SCLC):

حدود 10 تا 15 درصد از کل سرطان های ریه SCLC هستند. گاهی اوقات به آن سرطان سلول جو دوسر می گویند. این نوع سرطان ریه تمایل به رشد و گسترش سریعتر از NSCLC دارد. در اکثر افراد مبتلا به SCLC، سرطان در زمان تشخیص به خارج از ریه ها گسترش یافته است. در این نوع سرطان ریه، شیمی‌درمانی نقش مهمی دارد. در اغلب موارد، پاسخ‌دهی سرطان ریه سلول کوچک به شیمی‌درمانی بهتر از سرطان ریه سلول غیرکوچک است.در بسیاری از موارد ممکن است همراه شیمی‌درمانی، پرتودرمانی هم تجویز شود. پرتودرمانی برای درمان توده متاستاز این نوع سرطان (به‌ویژه در تومور مغزی) هم کاربرد دارد.در این نوع، به دلیل احتمال بالای پخش شدن سلول‌های سرطانی، جراحی کمتر کاربرد دارد. در صورت انجام جراحی، پرتودرمانی پس از جراحی می‌تواند امکان عود این نوع سرطان را به‌ شدت کاهش دهد. متأسفانه، عود سرطان در این نوع بیشتر از انواع دیگر سرطان ریه می باشد.

تشخیص سرطان ریه:

تشخیص سرطان ریه توسط پزشک به صورت قدم به قدم انجام می‌شود.

در مرحله اول شرح‌حال گیری و معاینه بالینی انجام می‌شود. پزشک در ابتدا علائم را بررسی کرده و سپس معاینه بالینی (شامل گوش دادن به صدای قلب و ریه) انجام می‌دهد. در صورتی که پزشک بعد از بررسی علائم به سرطان ریه شک داشته باشد، در قدم بعدی از تصویربرداری مثل سی‌تی‌اسکن و ام آر آی استفاده کرده و در نهایت با انجام نمونه‌برداری از بافت مشکوک به تشخیص قطعی می‌رسد. سایر تست‌ها مثل پت اسکن برای بررسی گسترش و متاستاز سرطان ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.

تست‌های مولکولی: به عنوان بخشی از نمونه‌برداری، بافت برداشته شده از لحاظ تغییرات ژنی بررسی می‌شود. چون بعضی داروها هستند که این تغییرات ژنی را مورد هدف قرار می‌دهند.

MET چیست؟

در حال حاضر، دو نشانگر زیستی MET وجود دارد که با سرطان مرتبط هستند. تقویت ژن MET به این معنی است که نسخه های اضافی از ژن MET  در بدن وجود دارد. از آنجایی که MET یک گیرنده رشد است، داشتن نسخه های اضافی از ژن MET به این معنی است که سیگنال های رشد اضافی به سرطان ارسال می شود. داشتن نسخه های اضافی از ژن MET در سرطان ریه نسبتاً غیر معمول است، اما تقویت MET یک نشانگر زیستی پیش بینی کننده برای برخی از بیماران است. این بدان معناست که اگر بیمار تعداد نسخه های بسیار بالایی از ژن MET داشته باشد، ممکن است به درمان هدفمند MET بهتر پاسخ بدهد.

یک خطای خاص در MET به نام پرش اگزون 14 بیشترین تأثیر را بر درمان سرطان ریه دارد. به بیان ساده، پروتئین های موجود در سلول باید تجزیه و حذف شوند وگرنه باعث ایجاد مشکل در سلول می شوند. هنگامی که پروتئین MET دیگر مورد نیاز نیست، پروتئینی به نام CBL وجود دارد که به تجزیه آن کمک می کند. جایی که CBL به MET می پیوندد توسط بخشی از ژن MET به نام اگزون 14 کدگذاری می شود. جهش در ژن MET که باعث حذف اگزون 14 می شود، از اتصال CBL جلوگیری می کند. که این  امر به پروتئین MET اجازه می دهد تا مدت طولانی تری باقی بماند و سیگنال های رشدی را ارسال کند که می تواند سرطان را تقویت کند.

تغییرات MET بیشتر در سرطان ریه سلول غیر کوچک آدنوکارسینوم (NSCLC) ظاهر می شود، اما می توان آنها را در NSCLC سنگفرشی نیز مشاهده کرد. حدود 5 درصد از بیماران مبتلا به سرطان ریه دارای اگزون 14 MET هستند. درصد کمتری از بیماران دارای تقویت MET هستند.

بهترین راه برای تشخیص پرش اگزون 14 MET از طریق توالی یابی جامع نسل بعدی (NGS) است. در این نوع آزمایش بافت تومور بیمار (جمع آوری شده از بیوپسی) را در دستگاهی قرار می دهند که در یک زمان به دنبال تعداد زیادی نشانگر زیستی می می گردد. تقویت MET را می توان از طریق NGS نیز تشخیص داد، اما در برخی موارد، ممکن است از آزمایش خاصی به نام FISH برای محاسبه تعداد نسخه های اضافی MET در سلول های سرطانی استفاده شود. ممکن است شرایطی وجود داشته باشد که بیمار نتواند بیوپسی مورد نیاز برای انجام NGS را انجام دهد و بنابراین بیوپسی مایع توصیه می شود. بیوپسی مایع می تواند به دنبال نشانگرهای زیستی خاصی در خون بیمار باشد.

بازآرایی ژن RET چیست؟

دو نوع اصلی تغییرات ژنتیکی RET یا خطا در این ژن وجود دارد.  یکی جهش های نقطه ی RET نامیده می شود.  که این مورد اغلب در سرطان مدولاری تیروئید یافت می شوند. دیگری بازآرایی RET یا همجوشی ژن نامیده می شود. این مورد زمانی است که یک قطعه DNA به ژن دیگری می پیوندد و همجوشی ایجاد می کند. این همجوشی منجر به رشد کنترل نشده سلولی و ایجاد سرطان می شود.  این مورد (بازآرایی RET) شایع ترین خطای ژن RET در سرطان ریه است. انواع مختلفی از بازآراییهای RET وجود دارد. نوع آن بستگی به این دارد که کدام ژن با RET ترکیب شده (یا به هم پیوسته) است. ژن KIF5b رایج ترین مورد همجوشی است و CCDC6 دومین مورد بعد از آن است.

بازآرایی RET در حدود 1-2٪ از بیماران مبتلا به سرطان ریه ظاهر می شود و به طور کلی در سرطان ریه سلول غیر کوچک آدنوکارسینوم ظاهر می گردد.  بیمارانی که بازآرایی RET دارند معمولاً جوانتر از بیماران مبتلا به سرطان ریه هستند و سابقه سیگار کشیدن کمی دارند یا اصلاً سیگار نمی کشند.

به طور کلی دو روش برای تشخیص بازآراییهای RET وجود دارد. بهترین راه از طریق توالی یابی جامع نسل بعدی (NGS) است. در این آزمایش بافت تومور بیمار (جمع آوری شده از بیوپسی) را در دستگاه خاصی قرار می دهند که در زمان مشخصی به دنبال تعداد زیادی نشانگر زیستی می گردد. ممکن است شرایطی وجود داشته باشد که بیمار نتواند بیوپسی مورد نیاز برای NGS را انجام دهد و بنابراین نمونه خون توصیه می گردد.

آزمایش‌های خونی و مارکرهای توموری (Tumor Markers) در سرطان ریه:

مارکرهای توموری:

• CEA  (آنتی‌ژن کارسینو امبریونیک): در سرطان‌های ریه، روده بزرگ و پانکراس افزایش می‌یابد.
• CYFRA 21-1: مخصوص سرطان‌های سلول غیر کوچک  (Non-Small Cell Lung Cancer).
• NSE  (نورون اسپسیفیک انولاز): در سرطان ریه سلول کوچک  (Small Cell Lung Cancer).  
• SCC (Squamous Cell Carcinoma Antigen): برای سرطان‌های سلول سنگفرشی

تست های خونی:

• CBC:  برای بررسی کم‌خونی یا کاهش پلاکت‌ها.
• LDH  (لاکتات دهیدروژناز): شاخصی از آسیب سلولی و گسترش تومور.
• کلسیم و آلبومین:  ممکن است در سرطان ریه به دلیل متاستاز استخوانی یا سندرم‌های پارانئوپلاستیک تغییر کنند.

 تست‌های ژنتیکی و بیومارکرها:

• EGFR Mutation:  جهش در EGFR در سرطان‌های غیر سلول کوچک قابل هدف با داروهای خاص (مانند ارلوتینیب یا گفیتینیب) است.
• ALK   و  ROS1 Rearrangements:  جهش‌هایی که در درمان با مهارکننده‌های ALK (مانند کریزوتینیب) مهم هستند.
• PD-L1 Expression:  برای تعیین احتمال پاسخ به ایمونوتراپی با مهارکننده‌های  PD-1/PD-L1.

 تست‌های عملکردی و بالینی:

تست عملکرد ریه (Pulmonary Function Test - PFT): برای ارزیابی توانایی بیمار در تحمل جراحی یا درمان

 آزمایش گازهای خون شریانی (ABG): بررسی سطح اکسیژن و دی‌اکسیدکربن خون.

برای درمان سرطان ریه سلول غیرکوچک، که هنوز در بیرون از قفسه سینه پخش نشده، جراحی و خارج کردن توده سرطانی مهم‌ترین درمان محسوب می‌شود. نوع این جراحی به اندازه تومور و وجود سایر بیماری‌های ریوی بستگی دارد. گاهی برداشتن بخش کوچکی از ریه کفایت می‌کند. گاهی لازم است یک لوب ریه برداشته شود. علاوه بر ریه، غدد لنفاوی اطراف ریه هم برداشته می‌شوند که وضعیت پخش سلول‌های سرطانی بیشتر ارزیابی شود.اما اگر سرطان بیرون از قفسه سینه پخش شده باشد، شیمی‌درمانی اهمیت پیدا می‌کند. این نوع درمان قبل یا بعد از جراحی توده هم انجام می‌شود. در بعضی موارد پیشرفته‌ی سرطان ریه، شیمی درمانی باعث علاج نمی‌شود. اما علائم را بهبود می‌بخشد و طول عمر بیمار را افزایش می‌دهد.یکی دیگر از شیوه‌های درمانی برای بهبود علائم، پرتو‌درمانی است. این شیوه برای کاهش درد استخوان (در متاستاز استخوانی) و علائم مغزی (برای پخش شدن در مغز) مفید است. پرتو‌درمانی به‌تنهایی یا در کنار شیمی‌درمانی برای درمان کاربرد دارد.برای درمان سرطان ریه سلول‌های کوچک، هم شیمی‌درمانی، هم پرتودرمانی، هم به‌‌کارگیری هردو روش و گاهی جراحی به‌کار می‌آیند. این نوع سرطان به شیمی‌درمانی پاسخ بهتری می‌دهد.

عوامل زیر احتمال بروز بیماری را بیشتر می‌کنند و به آن‌ها عوامل خطرزا می‌گوییم. دوری از این مواد خطرزا باعث پیشگیری از سرطان ریه می‌شود:

• دود دخانیات: همان‌طور که گفتیم دود دخانیات مهم‌ترین عامل خطرزا برای سرطان ریه است. کسانی که سیگار می‌کشند ۱۳ برابر بیشتر از غیرسیگاری‌ها در معرض ابتلا هستند. در ضمن سیگارهای دست‌ساز، پیپ و قلیان هم به‌همین اندازه خطرآفرین هستند. آثار سرطان‌زای دود دخانیات فقط محدود به مصرف‌کنند‌ه‌ها نیست. کسانی که سیگار نمی‌کشند و در معرض دود آن قرار دارند، به‌احتمال بیشتری از کسانی که اصلاً در معرض دود سیگار نیستند، به سرطان ریه مبتلا خواهند شد.
• گاز رادون: این گاز بی‌بو که در مناطق خاص کف برخی خانه‌ها جمع می‌شود، دومین عامل خطرزا برای سرطان ریه است. گاز رادون می‌تواند آب آشامیدنی را هم آلوده کند. برای شناسایی این عامل خطرزا، میزان این گاز باید در معادن و خانه‌ها اندازه‌گیری شود.
• آزبست: این ماده در عایق‌ها، مواد ضدحریق، لنت ترمز و برخی کاشی‌های کف و دیوار وجود دارد. به‌همین دلیل است که احتمال ابتلا به سرطان ریه در برخی مشاغل مثل کارگران معدن، کارگران ساختمانی و تعمیرکار خودرو بیشتر است. این ماده علاوه بر سرطان ریه، احتمال ابتلا به سرطان بسیار خطرناک لایه اطراف ریه به نام «مزوتلیوما» را بیشتر می‌کند.