بیماری سلیاک یا اسپروی سلیاک یک اختلال خودایمنی روده باریک با زمینه ژنتیکی (ارثی) است. دراین بیماری مصرف گلوتن منجر به آسیب در روده کوچک می شود. ظاهرا ورود گلوتن به سلولهای پرزهای روده موجب پاسخ سیستم ایمنی می شود. واکنش التهابی ایجاد شده موجب تحلیل پرزهای روده (villous atrophy) وکاهش فعالیت آنزیمهای روده می شود. چون بخش عمده ای از جذب مواد غذایی در روده در پرزهای روده انجام می گیرد تخریب پرزها موجب سوء جذب می شود.تخمین زده می شود که از هر 100 نفر در سراسر جهان 1 نفر ، به سلیاک مبتلا هستند، اما تنها حدود 30٪ به درستی تشخیص داده می شوند. 

اغلب موارد بیماری سلیاک، ژنتیکی است. افراد دارای خویشاوند درجه یک مبتلا به بیماری سلیاک (والدین، فرزند، خواهر و برادر) یک در 10 خطر ابتلا به بیماری سلیاک را دارند. بیماری سلیاک می تواند در هر سنی پس از شروع مصرف گلوتن در افراد ایجاد شود. بیماری سلیاک واگیردار یا سرطانی نیست . این بیماری معمولاً به هنگام دوران شیرخوارگی یا اوایل کودکی (دو هفتگی تا یک سالگی ) آغاز می شود. امکان دارد علایم هنگامی ظاهر شوند که کودک اول بار شروع به خوردن غذاهای حاوی گلوتن می کند. در بزرگسالان، علایم ممکن است به تدریج و در عرض چند ماه یا حتی چند سال پدیدار شوند.

افراد مبتلا به بیماری سلیاک 2 برابر بیشتر در معرض خطر ابتلا به بیماری عروق کرونر و 4 برابر بیشتر در معرض خطر ابتلا به سرطان های روده کوچک هستند. بیماری سلیاک درمان نشده می تواند منجر به ایجاد سایر اختلالات خودایمنی مانند دیابت نوع 1 و مولتیپل اسکلروزیس (MS) و بسیاری از شرایط دیگر از جمله درماتیت هرپتی فرمیس (بثورات پوستی خارش دار)، کم خونی، پوکی استخوان، ناباروری و سقط جنین، شرایط عصبی مانند صرع و میگرن، کوتاهی قد، بیماری قلبی و سرطان روده شود.بیماری سلیاک طیف وسیعی دارد. شایعترین علائم گوارشی شامل اسهال، نفخ، کاهش وزن، استئاتوره (اسهال چرب) می باشد. اسهال چرب، حجیم و رنگ پریده است.
از دیگر علائم این بیماری خستگی، آسیب به رشد کودک، آتروفی و ضعف عضلانی است. سوءجذب آهن و ویتامین B۱۲ موجب کم خونی، سوء جذب کلسیم و ویتامین D موجب استئوپنی، شکستگیهای پاتولوژیک استخوان و هیپرپاراتیروئیدیسم ثانویه می شود.
سایر عوارض بیماری آمنوره، ناباروری، تنگی پیلور، اکیموز و پتشی (کمبود ویتامین K)، ادم و درماتیت هرپتیفورم می باشد. شیوع سرطانهای روده در بیماران سلیاکی بالاست.
برخی از افراد مبتلا به سلیاک هیچ علامتی ندارند، زیرا قسمت سالم روده قادر به جذب مواد مغذی کافی برای پیش گیری از بروز علائم است. برخی از بالغین مبتلا تنها خستگی و کم خونی دارند.
علائم این بیماری را می توان به صورت زیر به طور خلاصه دسته بندی کرد. این علائم ممکن است در افراد مختلف فرق داشته باشد و به تنهایی یا همراه با سایر علائم در خردسالان و بزرگسالان مشاهده شود:
1-اسهال یا یبوست (در برخی موارد هر دو)
2-شکم درد، ورم و گازدار شدن معده
3-حالت تهوع و استفراغ
4-کم شدن وزن
5-خستگی مزمن و ضعف
6-کمبود آخن و کلسیم
7-کمبود ویتامین ها
8-زخم های دهانی
9-درد مفاصل و استخوان ها
10-افسردگی
همچنین یکسری علائم اضافی در اطفال مشاهده می شود:
- بی حوصلگی شدید و تند مزاجی
- بزرگ شدن و بادکردن شکم
- کندی رشد
- تاخیر بلوغ
- معیوب شدن مینای د ندان ها

بیماری سلیاک تشخیص داده نشده یا درمان نشده می تواند منجر به:

• پوکی استخوان با شروع زودرس، نقص مثانه صفراوی، بیماری قلبی
• ناباروری و سقط جنین، کم خونی فقر آهن
• عدم تحمل لاکتوز، نارسایی کبد، سوء تغذیه
• علائم عصبی، از جمله اختلال نقص توجه/بیش فعالی (ADHD)، سردرد، عدم هماهنگی عضلانی، تشنج، آتاکسی، زوال عقل، نوروپاتی، میوپاتی و لوکوآنسفالوپاتی چند کانونی
• نارسایی پانکراس، سرطان روده کوچک و لنفوم غیر هوچکین
• کمبود ویتامین و مواد معدنی و سایر اختلالات خود ایمنی

در یک مطالعه در سال 1999، ونتورا و همکارانش دریافتند که برای افراد مبتلا به بیماری سلیاک، هر چه سن تشخیص دیرتر باشد، شانس ابتلا به یک اختلال خود ایمنی دیگر بیشتر است.

درمان:

اساس درمان این بیماری رژیم غذایی فاقد گلوتن تا پایان عمر است و دوره بهبودی آن با رعایت رژیم غذایی خاص به طور معمول ۳ تا ۶ ماه که البته در بزرگسالان به ۲ سال هم می رسد.
بیماران مبتلا به سلیاک باید از مصرف مواد غذایی حاوی گندم، جو، چاودار و برخی حبوبات پرهیز و آرد سیب زمینی، برنج، عدس، سویا، ذرت و لوبیا را جایگزین آن کنند. بیشتر مبتلایان به سلیاک به تخم مرغ، شکر و روغن حساسیت های متفاوتی دارند، از این رو از مصرف محصولاتی که این گونه مواد بوفور در آنها به کار رفته نظیر انواع سس ها خودداری کنید. مبتلایان باید از مصرف غذاهای فرآوردی شده نظیر سوسیس، کالباس، ماکارونی، رشته فرنگی، قهوه، نسکافه و تمامی شیرینی جات و کیک هایی که در آنها از گلوتن و یا آرد گندم استفاده شده پرهیز کنند. 
 به علت آن که این گونه بیماران از مصرف غلات و برخی حبوبات محروم هستند باید برای جبران کمبود ویتامین ها و املاح معدنی از میوه ها و سبزی ها به صورت پخته و تازه، گوشت و لبنیات کم چرب، ماهی و برنج بسیار استفاده کنند و روغن های مایع ذرت، زیتون، کانولا و هسته انگور را جهت پخت و پز به کار برند.

تفاوت سلیاک، حساسیت به گلوتن غیر سلیاک و آلرژی به گندم چیست؟

بیماری سلیاک (CD)، حساسیت به گلوتن غیر سلیاک (NCGS) و آلرژی به گندم همگی شرایطی هستند که درمان اولیه آنها پرهیز غذایی است. در حالی که بیماری سلیاک و آلرژی گندم شرایط کاملاً مشخصی هستند، حساسیت گلوتن غیر سلیاک در حال حاضر به خوبی شناخته نشده است. بیماری سلیاک یک وضعیت خودایمنی است. آلرژی گندم شامل یک پاسخ ایمنی (نه خود ایمنی) است و فرآیندهای بیولوژیکی مسئول حساسیت به گلوتن غیر سلیاک تعریف نشده باقی مانده است. بیماری سلیاک و حساسیت به گلوتن غیر سلیاک علائم مشترک زیادی دارند، در حالی که آلرژی به گندم معمولاً متمایز است. علائم احتمالی CD  و NCGS شامل علائم گوارشی مانند اسهال، یبوست و همچنین علائم در سایر قسمتهای بدن مانند درد استخوان یا مفاصل، سردرد یا خستگی است.

علائم آلرژی به گندم می تواند شامل خارش، کهیر یا شوک آنافیلاکسی باشد.

 درمان CD و NCGS حذف گلوتن از رژیم غذایی است. گلوتن پروتئینی است که در گندم، چاودار و جو و همچنین در هیبریدها و محصولات ساخته شده از این غلات یافت می شود. درمان آلرژی به گندم حذف همه اشکال گندم از رژیم غذایی است.

حساسیت به گلوتن غیر سلیاک (NCGS)، همچنین به عنوان حساسیت به گلوتن (GS) یا حساسیت گندم غیر سلیاک (NCWS) نیز شناخته می شود، به خوبی تعریف نشده است. از آنجایی که GS به خوبی شناخته نشده است، هنوز مشخص نیست که آیا سایر اجزای غلات حاوی گلوتن ممکن است در برخی موارد در ایجاد علائم نقش داشته باشند یا خیر. برای تشخیص حساسیت به گلوتن، ابتدا لازم است CD، آلرژی گندم و سایر علل احتمالی علائم را رد کرد. سپس، اگر هنگام پیروی از رژیم غذایی بدون گلوتن بهبودی مشاهده شود، حساسیت گلوتن ممکن است تشخیص داده شود.

آلرژی به گندم یک واکنش ایمنی به هر یک از صدها پروتئین موجود در گندم است. هنگامی که فردی به گندم آلرژی دارد، یک نوع گلبول سفید به نام سلول هایB، آنتی بادی های ایمونوگلوبولین E را برای حمله “به گندم ارسال می کند. در عین حال، بافت های موضعی در بدن پیام رسان های شیمیایی طبیعی را ارسال می کنند تا به بقیه بدن هشدار دهند که مشکلی وجود دارد. این واکنش بسیار سریع (در عرض چند دقیقه تا چند ساعت) اتفاق می افتد. این امر می تواند شامل طیف وسیعی از علائم، از حالت تهوع، درد شکم، خارش، و تورم لب ها و زبان گرفته تا مشکل در تنفس یا آنافیلاکسی (یک واکنش تهدید کننده زندگی) باشد. فرد مبتلا به آلرژی گندم باید از خوردن هر نوع گندم اجتناب کند اما در تحمل گلوتن از منابع غیر گندم مشکلی ندارد. فرد می تواند آلرژی گندم داشته باشد و CD  یا NCGS داشته باشد. در ایالات متحده، گندم یکی از هشت غذای رایج است که مردم به آن حساسیت دارند. بزرگسالان مبتلا به آلرژی گندم معمولاً آن را مادام العمر دارند. تنها درمان، رژیم غذایی بدون گندم است.

حساسیت به گلوتن غیر سلیاک با رد سایر علل احتمالی علائم، از جمله، اما نه محدود به، بیماری سلیاک و آلرژی گندم، تشخیص داده می شود. پس ازغربالگری خون و سپس (در صورت نتایج مثبت) بیوپسی روده کوچک، اگر حذف گلوتن از رژیم غذایی علائم را بهبود بخشد، ممکن است برای تشخیص NCGS  کمک کننده باشد. یک متخصص گوارش یا داخلی می تواند تشخیص را انجام دهد.

تشخیص آلرژی های غذایی، مانند آلرژی به گندم، عموماً از طریق آزمایش رادیوآلرگوسوربنت (RAST) و آزمایش دارونما دوسوکور با استفاده از آلرژن انجام می شود. بیماری سلیاک، حساسیت به گلوتن غیر سلیاک و آلرژی به گندم شرایطی هستند که می توان با رژیم غذایی مناسب، یا حذف گلوتن یا گندم، آن را مدیریت کرد.

آزمایشات ایمنولوژی تشخیص سلیاک:

بررسی آنتی بادی های علیه ترانس گلوتامیناز بافتی (Anti-TTG IgG, A)، آنتی بادی علیه اندومیزیال (Anti-EMA IgG, A)، آنتی گلایدین (Anti Gliadin IgG,A) و آنتی بادی تام IgA می باشد. آزمایش  آنتی بادی های پپتید گلیادین دآمید شده (Anti-DGP IgG, A) برای پایش درمان استفاده می شود.

آزمایشات ژنتیک تشخیص سلیاک:

آزمایشات بررسی آنتی لکوسیت انسانی (HLA) برای سلیاک انجام می شود. HLA-DQ2, DQ8, DR بصورت پانل سلیاک بررسی می گردد. در صورت مثبت   HLA-DQ2 فرد فقط به سلیاک مبتلا می شود اما در صورت مثبت بودن HLA-DQ8  ممکن است فرد در کنار ابتلا به سلیاک، به بیماریهای اتوایمیون دیگر نظیر دیابت و یا آرتریت روماتوئید نیز مبتلا شود.

افتخار داریم به اطلاع همه پزشکان متخصص محترم و مراجعین گرامی برسانیم که آزمایشگاه پاتوبیولوژی ارمیا  آماده ارائه خدمات فوق بصورت پانل سلیاک می باشد. جهت کسب اطلاعات بیشتر، لطفا با ما تماس بگیرید.

آزمایش‌های ایمنولوژیک:
Anti-TTG (IgA, IgG)، Anti-EMA (IgA, IgG)، Anti-DGP (IgA, IgG)

پانل ژنتیک سلیاک:
HLA-DQ2، HLA-DQ8، HLA-DR